Αλλαγές στην εξ αδιαθέτου διαδοχή και στα δικαιώματα του συζύγου
Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση
Νέα διαδικασία για την ιδιόγραφη διαθήκη
Επιτρέπονται πλέον οι κληρονομικές συμβάσεις εν ζωή
Νέο καθεστώς για τα χρέη και την εκκαθάριση της κληρονομίας
Ο Δικηγόρος, Γεράσιμος Μπετίνης, μιλώντας στον ΣΤΙΓΜΑ 97,6, αναλύει τις σημαντικές αλλαγές που φέρνει το νέο Κληρονομικό Δίκαιο (Νόμος 5303/2026), με αναφορές στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, τη νόμιμη μοίρα, τις ιδιόγραφες διαθήκες, τις κληρονομικές συμβάσεις εν ζωή και το νέο καθεστώς για τα χρέη της κληρονομίας.
Το νέο κληρονομικό δίκαιο, όπως προβλέπεται στον Νόμο 5303/2026 και ισχύει για θανάτους από τις 16-9-2026 και μετά, επιφέρει ριζικές ανατροπές σε νομικές καταστάσεις που ίσχυαν από τις 23-2-1946 και εισάγει νέους θεσμούς.
Στο πλαίσιο συνέντευξης που παραχωρήθηκε στον ΣΤΙΓΜΑ 97,6, παρουσιάστηκαν οι βασικότερες αλλαγές που επέρχονται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, στη νόμιμη μοίρα, στις ιδιόγραφες διαθήκες, στις κληρονομικές συμβάσεις, αλλά και στην ευθύνη των κληρονόμων για τα χρέη της κληρονομίας.
Εξ αδιαθέτου διαδοχή
Με το νέο καθεστώς, ο ή η σύζυγος που καλείται εξ αδιαθέτου κληρονομεί το 1/3, εφόσον υπάρχει ένα παιδί, ενώ διατηρείται το 1/4, όπως μέχρι τώρα, εάν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά.
Παράλληλα, ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος καλείται πλέον πρόσωπο που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη συμβίωση για τρία χρόνια με τον κληρονομούμενο, εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος και στενός συγγενής του και μετά από διαπιστωτική δικαστική απόφαση.
Στην πέμπτη τάξη καλείται, υπό τις συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ο σύντροφος που είχε τριετή μόνιμη συμβίωση με τον κληρονομούμενο, με έκδοση δικαστικής απόφασης που θα βεβαιώνει την ιδιότητα αυτή.
Επιπλέον, εάν υπάρχει σύζυγος, αποκλείονται τα πρώτα ξαδέλφια.
Η νόμιμη μοίρα
Σημαντική αλλαγή αφορά τη νόμιμη μοίρα των τέκνων, εγγονών, γονέων και του συζύγου του κληρονομουμένου. Η νόμιμη μοίρα παύει να έχει εμπράγματο χαρακτήρα, δηλαδή να αφορά ποσοστό εξ αδιαιρέτου επί των κληρονομιαίων ακινήτων, και μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση.
Η αξίωση αυτή ανέρχεται στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας και έχει σύντομο χρόνο παραγραφής, τρία χρόνια αντί για είκοσι που ίσχυαν στο παρελθόν.
Με την αλλαγή αυτή, όπως επισημαίνεται, «τερματίζεται η ομηρία των κληρονομικών ακινήτων από την εμπράγματη αξίωση των νομίμων μεριδούχων και θωρακίζεται η ασφάλεια των συναλλαγών».
Παράλληλα, σε αντίθεση με ό,τι ίσχυε μέχρι σήμερα, ο μεριδούχος μπορεί να παραιτηθεί από τη νόμιμη μοίρα με σύμβαση εν ζωή με τον κληρονομούμενο.
Η ιδιόγραφη διαθήκη
Αλλαγές επέρχονται και στην ιδιόγραφη διαθήκη. Για να έχει πλέον νομική ισχύ, θα πρέπει να κηρύσσεται κυρία από τον συμβολαιογράφο που τη δημοσιεύει, ώστε να υπάρχει τεκμήριο γνησιότητας της γραφής και της υπογραφής του διαθέτη.
Για να κηρυχθεί κυρία η διαθήκη, ο συμβολαιογράφος θα διατάσσει, μεταξύ άλλων, τη γραφολογική εξέτασή της από πραγματογνώμονα γραφολόγο.
Μόνον οι ιδιόγραφες διαθήκες που κατατίθενται στον συμβολαιογράφο από τον διαθέτη, καθώς και εκείνες στις οποίες ως κληρονόμοι αναγράφονται τέκνα, εγγονοί ή ο σύζυγος του διαθέτη, θα παράγουν έννομες συνέπειες χωρίς να κηρυχθούν κυρίες, υπό την προϋπόθεση ότι θα προσκομιστούν για δημοσίευση μέσα σε δύο χρόνια από τον θάνατο του διαθέτη.
Σύμφωνα με το νέο καθεστώς, εάν η ιδιόγραφη διαθήκη δεν κηρυχθεί κυρία, δηλαδή δεν βεβαιωθεί η γνησιότητα της γραφής του διαθέτη, δεν παρέχει έννομες συνέπειες.
Κληρονομικές συμβάσεις εν ζωή
Με τον νέο νόμο θεσπίζονται οι κληρονομικές συμβάσεις εν ζωή με τον κληρονομούμενο, οι οποίες θα καταρτίζονται με συμβολαιογραφική πράξη.
Μέχρι σήμερα, με το άρθρο 368 Α.Κ., υπήρχε απόλυτη απαγόρευση για τη σύναψη συμβάσεων σχετικά με την κληρονομία προσώπου που βρίσκεται στη ζωή. Η απαγόρευση είχε ως σκοπό να προστατεύσει την εξουσία διάθεσης των πραγμάτων του κληρονομούμενου μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής του και να αποτρέψει συμβάσεις των οποίων η ενέργεια εξαρτάται από τον θάνατο ενός προσώπου, για λόγους ηθικής τάξης.
Το καθεστώς αυτό ανατρέπεται πλήρως με τον Νόμο 5303/2026, καθώς επιτρέπονται πλέον οι κληρονομικές συμβάσεις με τον κληρονομούμενο, με συμβολαιογραφική πράξη.
Με τις συμβάσεις αυτές, ο ένας συμβαλλόμενος μπορεί, για παράδειγμα, να αναλαμβάνει την υποχρέωση να φροντίζει τον κληρονομούμενο με αντάλλαγμα το σπίτι του ή να του παρέχει ένα συγκεκριμένο ποσό κάθε μήνα ή να αναλάβει τις δανειακές του υποχρεώσεις, επίσης με αντάλλαγμα το σπίτι του.
Η υλοποίηση της σύμβασης θα γίνει μετά τον θάνατο του κληρονομούμενου και εφόσον το ακίνητο εξακολουθεί να υπάρχει. Αυτό συμβαίνει επειδή ο κληρονομούμενος, παρά την κληρονομική σύμβαση, δεν χάνει το δικαίωμά του να πωλήσει και να διαθέσει το σπίτι.
Στην περίπτωση αυτή, όμως, ανακύπτει το ζήτημα της προστασίας του αντισυμβαλλομένου για τις παροχές που έχει πραγματοποιήσει, όπως οι φροντίδες ή άλλες υποχρεώσεις που ανέλαβε.
«Εδώ ανακύπτει ένα μεγάλο ζήτημα νομικό που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν τα Δικαστήρια», επισημαίνεται χαρακτηριστικά.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης ότι ο κληρονομούμενος, μετά την κληρονομική σύμβαση, δεν μπορεί να κάνει διαθήκη για το συγκεκριμένο σπίτι. Εάν υπάρχει διαθήκη πριν από την υπογραφή της σύμβασης, αυτή είναι άκυρη κατά το μέρος που αντιβαίνει στο περιεχόμενο της κληρονομικής σύμβασης.
Τα χρέη της κληρονομίας
Νέο είναι και το καθεστώς που αφορά την ευθύνη του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας.
Με τον νέο νόμο, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομίας, εκτός εάν δηλώσει στο Δικαστήριο, μέσω του Γραμματέα, ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα.
Εάν δεν το δηλώσει, η κληρονομία, δηλαδή τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις της, συνιστά χωριστή ομάδα περιουσιακών στοιχείων, η οποία περιέρχεται σε εκκαθάριση και διοικείται από εκκαθαριστή, ο οποίος θα διοριστεί με δικαστική απόφαση.
Οποιοσδήποτε κληρονόμος ή τρίτος έχει έννομο συμφέρον μπορεί να ζητήσει από το Δικαστήριο την εκκαθάριση της κληρονομίας.
Από τη στιγμή που θα δημοσιευθεί η απόφαση του Δικαστηρίου για την εκκαθάριση, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις της κληρονομίας αποχωρίζονται από την περιουσία του κληρονόμου και αποτελούν χωριστή ομάδα, η οποία διοικείται από εκκαθαριστή, δικηγόρο, που διορίζεται με δικαστική απόφαση.
Συνακόλουθα, τα προσημειωμένα ακίνητα του κληρονομούμενου για τραπεζικά δάνεια περιέρχονται πλέον στην εξουσία διοίκησης και διαχείρισης του εκκαθαριστή και όχι του κληρονόμου, όπως και η λειτουργία της δανειακής σύμβασης.
Μέχρι τη δημοσίευση της απόφασης για την εκκαθάριση, ο κληρονόμος δεν έχει δικαίωμα να διαθέτει αντικείμενα της κληρονομίας χωρίς άδεια του Δικαστηρίου.
